«powrót

Lublin: kościół i klasztor dominikanów

Znane dokumenty pozwalają stwierdzić, że dominikanie rozpoczęli swoją działalność w mieście ok. 1253 r. Ich protektorem był książę Bolesław Wstydliwy. Jeżeli w Lublinie istniał już rozwinięty gród, zamek i siedziba archidiakona jako reprezentanta arcybiskupa krakowskiego, to był to wystarczający powód, aby założyć klasztor.

Wydaje się, że przybycie dominikanów do Lublina mogło nastąpić już ok. 1230 r.

W administracji zakonu istnieją dwa rodzaje klasztorów: dom i konwent. Wiadomo, że od 1342 r. prowadzono starania o podniesienie klasztoru lubelskiego do rangi konwentu, co oznacza, iż klasztor funkcjonował już w randze domu.

Od ok. 1420 r. klasztor ma wyjątkowe znaczenie, ze względu na przechowywanie relikwii Krzyża św.

Potwierdzona informacja o istnieniu nowicjatu w klasztorze lubelskim pochodzi z 1586 r. Również z 1586 r. zachowała się informacja o istnieniu studium, które przygotowywało kleryków do kapłaństwa, tzw. Studium Formale, bez prawa nadawania stopni naukowych. Studium Generale, z prawem nadawania stopnia lektora i bakałarza filozofii i teologii, istniało od 1644 do 1686 r.

Według ocalałych inwentarzy wiadomo, że w bibliotece klasztoru znajdowały się nie tylko starodruki, ale także różnojęzyczne rękopisy, od XIII w., zawierające wykłady naukowe z uczelni zachodnioeuropejskich. Biblioteka została wywieziona w głąb Rosji w czasie kasaty klasztoru w 1886 r.

W archiwum klasztornym, gdzie znajdowały się przede wszystkim akta klasztorne, od 1585 r. przechowywano też dokumenty Trybunału Koronnego i sądów rejonowych.

Zbiory zostały zniszczone podczas kasaty w 1886 r. Część przejął historyk ks. Jan Ambroży Wadowski, wtedy diakon dominikański. Niektóre z dokumentów można spotkać w różnych archiwach diecezjalnych i państwowych.

Uratowana część dokumentów znajduje się w centralnym Archiwum Dominikanów w Krakowie.

Apteka klasztorna, która służyła też okolicznym mieszkańcom, istniała przy klasztorze od poł. XVI do poł. XVIII w.

Według tradycji klasztornej, Unia Lubelska z 1569 r. została podpisana w gotyckim refektarzu na parterze klasztoru. Do dzisiaj zachował się krucyfiks, na który była składana przysięga.

W 1864 r. ograniczono liczbę zakonników i zabrano nieruchomości należące do klasztoru. W 1886 r. wypędzono ostatnich zakonników, trzech młodszych wywieziono na Syberię. Tej wywózce towarzyszyły dwudniowe zamieszki w okolicy klasztoru. Kościół i kilka mieszkań oddano do dyspozycji biskupa lubelskiego.

W zabudowaniach klasztornych przez kilka lat były koszary. Żołnierze rosyjscy często skarżyli się, że w klasztorze „coś straszy”, wkrótce go opuścili.

Opustoszały budynek był grabiony i niszczony. Dopiero w 1900 r. zdewastowany klasztor przejęło na sierociniec Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności.

Po 20 latach starania u biskupa lubelskiego, w 1938 r. dominikanie odzyskali kościół i pomieszczenia zajmowane przez księży. Po 1945 r. pomieszczenia klasztorne jeszcze niezagospodarowane przez dominikanów były wykorzystywane na internat dla chłopców z Gimnazjum Biskupiego i dominikańskiego tzw. małego seminarium.

W pomieszczeniach klasztornych przez pewien czas był także dom starców, zakłady rzemieślnicze i dom dziecka. W 1992 r. skasowano dom dziecka, pozostawiając klasztorowi pomieszczenia nadające się tylko do generalnego remontu.

Kościół gotycki p.w. św. Stanisława składał się z prezbiterium i trzech naw o tej samej wysokości, ze sklepieniem żebrowym. Całość była pokryta dachówką. Ponad dach wysuwały się trzy ozdobne ściany: nad zachodnim wejściem, w połowie kościoła i na wschodzie. Chór kościoła przylegał wprost do murów obronnych miasta. Do kościoła prowadziły dwa wejścia. Wzmocnieniem dla gotyckiego kościoła były przypory. Przed głównym wejściem znajdowała się wolno stojąca dzwonnica. Do południowej ściany prezbiterium przylegał jednopiętrowy klasztor.

Przed 1420 r. na przedłużeniu lewej nawy kościoła dobudowano gotycką kaplicę, gdzie przechowywano relikwie Krzyża św. Po 1420 r. pod głównym ołtarzem została wybudowana krypta dla zmarłego w Lublinie biskupa Andrzeja, dominikanina, wcześniej biskupa kijowskiego.

W czasie pożaru w 1575 r. najpierw uległa zniszczeniu dzwonnica z dzwonami, potem pożar objął kościół i klasztor. W kościele zawaliły się dachy, sklepienia i ozdobne szczyty kościoła. Doszczętnie wypaliło się wyposażenie. Postanowiono nie rekonstruować kościoła, ale odbudować go w stylu renesansowym. Podczas odbudowy skasowano północne wejście do kościoła i pozostawiono tylko ozdobne ściany ze sterczynami nad głównym wejściem i nad wschodnią ścianą kościoła. Nie odbudowano dzwonnicy.

Wewnątrz kościoła zostały zlikwidowane pozostałości poprzedniego sklepienia i wzniesiono nowe sklepienia w formie kolebki z lunetami.

Następnie dodawano kaplice. Na przedłużeniu prawej nawy w l. 1615-30 powstała kaplica Firlejowska, na przedłużeniu lewej nawy wybudowano ok. 1624 r. kaplicę rodziny Ossolińskich. W 1645 r. na podstawie pozwolenia króla Władysława IV Janusz Tyszkiewicz, wojewoda kijowski, rozpoczął budowę kaplicy pomyślanej również jako chór zakonny, została ukończona w 1658 r.

W latach 1650-70 dobudowano do naw bocznych sześć kaplic: kaplicę Pszonków, św. Katarzyny i Szaniawskich, kaplicę św. Stanisława, Korczmińskich i Hulewiczów.

W 1668 r. zostały usunięte ukośne gotyckie przypory przy fasadzie kościoła, a na ich miejscu najpierw wybudowano lewą dzwonnicę, a w kilka lat postawiono prawą dzwonnicę.

W 1728 r. wybudowano po lewej stronie prezbiterium kaplicę św. Andrzeja, potem przemianowaną na kaplicę Matki Boskiej Ruszelskiej. W l. 1728-29 w sąsiedztwie kaplicy św. Andrzeja z fundacji Eleonory Anny z Rzewuskich Krasickiej powstała obszerna kaplica pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia N.M.P. (tzw. Kaplica Paryska).

W l. 1591-94 budynek klasztorny został przebudowany pod kierunkiem architekta Rudolfa Negroniego. Przystosowano też piwnice klasztorne do celów użytkowych.

W 1670 r. rozpoczęto budowę nowego skrzydła klasztoru, w kierunku południowym, budowa została zakończona na pocz. XIX w.

Obecnie kościół ma wysoką renesansową fasadę ozdobioną gzymsami, lizenami, sterczynami i spływami. Od 1668 r. na miejscu ukośnych przypór gotyckich wybudowano dwie symetryczne wieże.

Kunsztownie rzeźbione drzwi w stylu klasycystycznym (z pocz. XIX w.) prowadzą do przedsionka kościoła. Po prawej stronie drzwi wmurowano herb rodziny Firlejów (Lewart) z końca XVI w. Na zwieńczeniu kruchty znajduje się ornament przedstawiający relikwiarz Krzyża św., a pod nim daty budowy kościoła i ważniejszych remontów.

Źródło: o. Waldemar Kapeć OP, www.dominikanie.lub.pl

© 2005-2007 Katolicka Agencja Informacyjna. Wszelkie prawa zastrzeżone.